नवरात्रीचा उपवास: कसा करावा, काय खावं आणि कधी सोडायचा
साधारण 10 मिनिटं
नवरात्रीचा उपवास साधारण तीन प्रकारे पाळला जातो: नऊ दिवस, फक्त पहिला आणि शेवटचा दिवस, किंवा फक्त फळं आणि दूध (फलाहार). धान्य, डाळी, कांदा-लसूण आणि नेहमीचं मीठ टाळतात; साबुदाणा, वरई (भगर), राजगिरा, बटाटा, शेंगदाणे, फळं, दूध आणि दही चालतं, आणि मिठाऐवजी सैंधव. २०२६ मध्ये नवरात्री रविवार ११ ऑक्टोबर ते सोमवार १९ ऑक्टोबर; उपवास काही घरांत नवमीला, सोमवार १९ ऑक्टोबरला, तर काही घरांत दसऱ्याच्या सकाळी, मंगळवार २० ऑक्टोबरला सोडतात. पद्धत घराघरांत वेगळी — आपल्या घरची तीच योग्य.
पायऱ्या
- 1
कोणता उपवास ते ठरवा
नऊ दिवसांचा; फक्त पहिला आणि शेवटचा दिवस (प्रतिपदा आणि नवमी किंवा अष्टमी); किंवा फलाहार — फळं, दूध आणि सुका मेवा. पाण्याशिवाय निर्जळी उपवास क्वचितच, आणि नऊ दिवस तसा करू नये. पहिल्या सकाळपूर्वी ठरवा, कारण संकल्पात तेच सांगतात.
- 2
काय टाळायचं ते बाजूला ठेवा
गहू, तांदूळ आणि इतर धान्य, डाळी, कांदा-लसूण आणि नेहमीचं मीठ — हे साधारणपणे टाळतात. अनेक घरांत नऊ दिवस घरात मांसाहार आणि मद्य पूर्ण बंद ठेवतात, सगळे उपवास करत नसले तरी.
- 3
उपवासाचं सामान आणून ठेवा
साबुदाणा, वरई (भगर), राजगिरा, उपवासाची भाजणी, बटाटे आणि रताळी, शेंगदाणे, तूप, दूध-दही, फळं आणि सैंधव मीठ — उपवासाच्या प्रत्येक पदार्थात नेहमीच्या मिठाऐवजी तेच.
- 4
एकदा नीट खा, अजिबात न खाता राहू नका
नऊ दिवस उपवास करणारे बहुतेक जण दिवसातून एकदा उपवासाचं नीट जेवण आणि इतर वेळी फळं किंवा दूध घेतात. साबुदाणा पोटभरीचा पण जड; नऊ दिवसांसाठी वरई-दही किंवा फळं-दूध पोटाला हलकं.
- 5
घरच्या पद्धतीने उपवास सोडा
अनेक घरांत नवमीला हवन आणि कन्यापूजनानंतर उपवास सोडतात — २०२६ मध्ये सोमवार १९ ऑक्टोबर. बऱ्याच घरांत दसऱ्याच्या सकाळपर्यंत, मंगळवार २० ऑक्टोबर. पहिलं जेवण साधं आणि पुन्हा नेहमीच्या मिठाचं.
नवरात्री उपवासाचे पदार्थ — यादी
साबुदाणा खिचडी आणि साबुदाणा वडा; वरईचा भात (भगर) आणि शेंगदाण्याची आमटी; राजगिऱ्याची पुरी, लाडू आणि चिक्की; उपवासाची बटाट्याची भाजी; रताळ्याचा कीस; उपवासाच्या भाजणीचं थालीपीठ; दही, ताक आणि फळं.
बहुतेक पदार्थांचा आधार शेंगदाणे आणि तूप, आणि सगळ्यात नेहमीच्या मिठाऐवजी सैंधव.
मधुमेह, गर्भारपण किंवा नियमित औषधं असतील तर
नऊ दिवसांच्या उपवासापूर्वी डॉक्टरांना विचारा. फळं-दूध किंवा दिवसातून एकदा उपवासाचं जेवण — हाही उपवासच, आणि जो उपवास शरीराला सोसत नाही तो कोणी करावा अशी घरातही अपेक्षा नसते.
साबुदाणा आणि बटाटा जवळजवळ पूर्ण पिष्टमय. साखर पाहणाऱ्यांसाठी दही, पनीर, शेंगदाणे आणि उपवासाच्या पद्धतीने केलेल्या भाज्या बऱ्या.
नेहमीचे प्रश्न
- नवरात्रीचा उपवास कधी सोडायचा?
- घरच्या पद्धतीप्रमाणे — नवमीला हवन आणि कन्यापूजनानंतर, सोमवार १९ ऑक्टोबर २०२६, किंवा दसऱ्याच्या सकाळी, मंगळवार २० ऑक्टोबर. दोन्ही रूढ आहेत; एक दुसऱ्यापेक्षा जास्त योग्य नाही.
- फक्त पहिला आणि शेवटचा दिवस उपवास करता येतो का?
- हो, अनेक जण असंच करतात. पहिला दिवस घटस्थापना, रविवार ११ ऑक्टोबर २०२६; शेवटचा नवमी (किंवा घरच्या पद्धतीनुसार अष्टमी) — यंदा दोन्ही सोमवार १९ ऑक्टोबरला.
- उपवासाला चहा चालतो का?
- बहुतेक घरांत हो — दूध-साखरेचा चहा सर्रास घेतात. काही काटेकोर घरांत टाळतात. घरची पद्धत पाळा.
- उपवासाला नेहमीचं मीठ का नाही?
- नेहमीचं मीठ प्रक्रिया केलेलं मानलं जातं आणि उपवासात परंपरेने टाळलं जातं; सैंधव शुद्ध मानतात, म्हणून उपवासाचे पदार्थ त्यातच करतात.
- नवरात्रीत घटी बसणं म्हणजे काय?
- काही घरांत आणि देवळांत नऊ दिवस देवीजवळच राहून, घरात न जाता, कडक उपवास करण्याची पद्धत. ती काही घरांतली आणि कठीण परंपरा आहे; सर्वसाधारण उपवासासाठी ती आवश्यक नाही.